پژوهشگران اروپايى سرانجام بدين نتيجة رسيدند كه نهاية الإرب در نيمهء نخستين قرن يازده ميلادي ( - 5 هجرى ) ويا ميان سالهاى 1050 - 1000 تأليف شده است . امّا « اوتاكر كليما » عقيدهء ديگرى ابراز داشت . وى نوشت : « احتمال مىرود كه كتاب نهاية الإرب در سال 75 هجرى به وسيلهء شعبى وابن قرّيّه تصنيف شده واندكى بعد ابن مقفّع بخشهايى از سير الملوك ، در اخبار شاهان إيراني را ، با اين اثر تلفيق كرده باشد » . با وجود اينها ، با مقايسهء متن عربى وترجمهء آن - كتاب تجارب الأمم في تاريخ ملوك العرب والعجم - به نكاتى برمىخوريم كه هرگونه ترديد در اصالت وديرينگى كتاب را كنار مىزند وراستى انتساب آن را به قرن يكم هجرى وتأليف آن در روزگار عبد الملك را تأييد مىكند . « 1 » با توجه به مطالب گفته شده مىتوان به اين نتيجة رسيد كه كتاب نهاية الإرب يكى از منابع مستقل تاريخ است وخواننده را با شمارى از داستانهاى تاريخي إيران باستان آشنا مىسازد . متن اصلى كتاب « نهاية الإرب في اخبار الفرس والعرب » به تصحيح أستاذ محمد تقي دانش‌پژوه كه اينك در اختيار علاقه‌مندان تاريخ وفرهنگ إيران قرار مىگيرد ، سألها پيش از آنكه بيمارى جانگاه أستاذ را به بستر بيمارى بكشاند ، بنا بود توسط « انجمن آثار ملى » به چاپ برسد . متأسفانه دگرگونيها وتغييرات مختلفي كه در ساختار اين انجمن پيش آمد ، كار چاپ كتاب را به تعويق انداخت . « انجمن آثار ومفاخر فرهنگى » اينك خوشحال است متن ويراسته واعراب‌گذارى شدهء اين اثر ارزنده را با كيفيتى مطلوب در معرض نظر خوانندگان قرار مىدهد . گفتنى است كه نسخهء خطى موجود در دانشگاه تهران نسخهء أساس أستاذ محمّد تقى دانش‌پژوه در تصحيح اثر حاضر بوده است . انجمن آثار ومفاخر فرهنگى

--> ( 1 ) - ر . ك به مقدمهء كتاب تجارب الأمم في اخبار ملوك العرب والعجم ، تصحيح دكتر رضا انزابىنژاد ودكتر يحيى كلانترى ، انتشارات دانشگاه فردوسى مشهد ، شمارهء 142 ، صفحات 18 - 13 .